هر شب تنهايي ...

«قم»، شهری است در حاشیه ی کویر، که در فاصله ی 140 کیلومتری جنوب شهر «تهران» قرار دارد . شهر «قم» با مساحتی بالغ بر 170 کیلومتر مربع، پنجمین شهر بزرگ ایران است .

آرامگاه حضرت فاطمه المعصومه (س)، مسجد مقدس جمکران و امامزاده های دیگر، حوزه ها و مدارس علمیه، مساجد تاریخی مانند : مسجد جامع، مسجد امام حسن (ع)، مسجد باب الجنه، مسجد رفعت، از جمله جاذبه های توریستی شهر «قم» می باشد .

- بنا بر نقل «گریشمن»، محدوده کنونی «قم» جزء دوّمین دسته سکونت گاه های پیش از آریایی فلات ایران بوده است . بنابراین قول، و همچنین براساس حفاری های انجام شده در محل «تپه قمرود»، قِدمت سکونت در این منطقه به هزاره ی پنجم پیش از میلاد می رسد . آثارِ این حفاری ها در موزه ایران باستان و نیز موزه آستانه قم موجود است .

- همچنین این ادّعا، توسط دانشگاه «آکسفورد» با استناد به آزمایشن کربن مورد تأیید واقع شده است .

در حفاری های جدید در «تپه های قلی درویش» در نزدیکی مسجد مقدّس جمکران، آثاری از کوره های عصر آهن با حدود سه هزار سال قِدمت به دست آمده که مشخص می کند این شهر در گذشته در شرقِ محلِ فعلی بوده و در اثر تغییر مسیرِ «قم رود» به سمت غرب کشیده شده است .

در اَسناد تاریخی، نظیر «نزهه القلوب»، نوشته ی «حمد الله مستوفی» نیز آمده که پیش از اسلام این شهر را به دلیل زعفران و پسته مرغوبش می شناخته اند .

- در روایات افسانه ای، بنای شهر «قم» را به «تهمورث» نسبت داده اند .

- براساس اسطوره ها، این شهر را ساخته «خمانی» دختر «بهمن» می دانند و شاید نام کنونی «قم» و پیشینش «کم» که به این شهر اِطلاق می شده و می شود نیز از همین ریشه بوده باشد .

- در اَسناد دیگری آمده که زمانی پیش از «ساسانیان»، این شهر دچار تخریب و ویرانی می شود و «قباد ساسانی» زمانی که از آن می گذرد، دستور می دهد دوباره شهر را آباد کنند، لذا در ناریخِ آن دوران، این شهر را به نام «ویران آبادان کرد» یعنی «کواد» (قباد» [شهر ویرانی که قباد آن را آباد کرد] می شناسند .

- در سال 23 ه. ق. «ابوموسی عبدالله ابن قیس اَشعری» شهر «قم» را فتح کرد .

پس از اسلام و با تسخیر این شهر در سال 23 ه. ق. به دست سپاه اعراب مسلمان به فرماندهی «ابوموسی اَشعری»، ناحیه ای از شهر کنونی «قم» که در آن زمان «کمیدان» نام داشت به سکونتگاه اَعراب تبدیل گردید . پس از آن هم، ناحیه ی دیگری در آن سوی رودخانه قم (انار بار) با نام «ممجان» جزء ناحیه استقرار و زندگی اَعراب قرار گرفت که در آن زمان عمدتاً از طایفه «اَشعری (1)» بودند و امروزه هم بخشی از جمعیت شهر «قم» را نوادگان خاندان «اَشعری» تشکیل می دهند .

- در زمان خلافت مأمون عباسی، مردم به سَرکردگی «یحیی بن عمران» از دادن خراج به حکومت عباسی امتناع کردند، به همین دلیل به دستور خلیفه، باروی شهر را ویران کردند و اموال مردم را گرفتند .

- بار دیگر، در زمان معتز عباسی، مردم سر به شورش برداشتند و خلیفه وقت، حاکم عراق عجم را به سرکوبی آنها فرستاد و وی باروی شهرا که مجدداً ساخته شده بود، ویران کرد .

- بر طبق روایات، در سال 201 ه. ق.، حضرت فاطمه المعصومه (س) بنت حضرت امام موسی کاظم (ع) به شوق دیدار برادربزگوارش حضرت امام علی بن موسی الرضا (ع) عازم خراسان شد، امّا در نزدیکی شهر «ساوه» بیمار شد و به قم عزیمت کرد . در این شهر، روح مقدّس آن بانوی عظیم الشأن به ملکوت اعلی پیوست و از آن پس، این شهر به یکی از پایگاه های بزرگ شیعیان تبدیل شد، هرچند که که پیش از آن هم جمعیت شیعه زیادی در این شهر سکونت داشتند .

- شهر «قم»، در طول عمرِ خود از فتنه های «مغول» و «تیمور» آسیب های سختی دید و در زمان «صفویه» رو به آبادانی گذاشت .

- در حمله «افاغنه» نیز بار دیگر ویران شد، امّا دوباره، رو به رونق و آبادانی هر چه بیشتر گام برداشت .

قم، پایگاه دیرینه ی علم

سابقه علم و فقاهت در شهر «قم» به زمان عالِمان دینی چون «ابراهیم بن هاشم قمی»، «سعد بن عبدالله قمی»، «احمد بن اسحاق قمی»، «علی بن بابویه قمی» و ده ها محدّث و عالِم شیعی از اوایل قرن سوم ه. ق. به بعد می رسد که زمینه گُسترش علم و فقه را در این شهر ایجاد کردند .

این رُشد علمی و دینی، همچنان رو به بالندگی بود تا در سال 1315 ه. ش.، مرحوم آیت الله عبدالکریم حائری، پرچمدار علم و فضیلت از «اراک» به «قم» آمد و روحی تازه به کالبَد این کانون فقاها و معنویت دَمید .

حضرت آیت الله العظمی بروجردی در شهر قم، فعالیت های فرهنگی و اجتماعی را در این شهر تسریع نمود .

در سال 1342 ه. ش. با شروع حرکت حضرت امام خمینی (قدس سره) از این شهر، «قم» به مرکزی فعال برای انقلاب اسلامی ایران تبدیل شد که نهایتاًٌ در سال 1357، این حرکت توانست به براندازی نظام سلطنتی پهلوی در ایران منجر شود و پس از آن نیز، اهمیت شهر «قم» در عرصه سیاسی و اجتماعی ایرانِ اسلامی به وضوح قابل درک می باشد .

حُسن ختام این مطلب را با کلامی از حضرت امام خمینی (رحمه الله) که به این شهر افتخار می کرد، به پایان می بریم :

«قم، حَرَم اهل بیت است . قم، مرکز علم است . قم، مرکز تقواست . قم، مرکز شهادت و شهامت است . از قم، علم به همه ی جهان صادر شده است و می شود، و از قم، شهادت به همه جا صادر می شود . قم، شهری است که در آن ایمان و علم و تقوا پرورش یافته، و ... از زمان ائمه اطهار علیهم السلام مورد توجه اسلام بوده است . و از قم، تقوا، شجاعت، شهامت و همه فضایل به همه جا صادر می شد و صادر خواهد شد . علمایی که در قم، من ادراک کرده ام، کَسانی بودند که در دنیا نمونه بودند، در علم و در تقوا و من امیدوارم که ادامه پیدا کند این علم و تقوا در شهر شما تا زمان ظهور امام زمان سلام الله علیه (2).»

پی نوشت

1- اشعری ها، از اَعراب «یمانی» بودند که از «کوفه» به «قم» آمدند .

2- صحیفه امام، ج 13، ص 165

تهیه و تنظیم ... منیژه شهرابی